Con lợn trong văn hoá Việt: tranh Đông Hồ, lễ hội, tục ngữ và người tuổi Hợi
Con lợn có mặt khắp đời sống người Việt: trong tranh Đông Hồ có khoáy âm dương, trong lễ hội làng đầu xuân, trong câu đối Tết và con heo đất bỏ ống. Bài gom những điều có thật về con giáp cuối cùng.
Trong văn hoá Việt, con lợn, con giáp Hợi đứng cuối mười hai con giáp, là hình ảnh của no đủ và sinh sôi: nó có mặt trong tranh Đông Hồ "Lợn đàn", "Lợn ăn cây ráy", trong lễ rước lợn ở làng La Phù mỗi mùng 4 Tết, trong câu đối "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ" và trong con heo đất bỏ ống của trẻ con. Người Việt tuổi Hợi được nhiều người biết tới có Đại tướng Võ Nguyên Giáp (Tân Hợi 1911) và nhạc sĩ Văn Cao (Quý Hợi 1923).
- Vị trí: con giáp thứ mười hai, chi Hợi, hành Thuỷ, giờ Hợi từ 21 đến 23 giờ.
- Trong tranh dân gian: Lợn đàn, Lợn độc, Lợn ăn cây ráy của làng Đông Hồ (Bắc Ninh).
- Trong lễ hội: rước lợn làng La Phù (Hà Nội), tục lợn làng Ném Thượng (Bắc Ninh).
- Trong đời thường: mâm cỗ Tết, giỗ chạp, con heo đất tiết kiệm.
Vì sao lợn đứng cuối mười hai con giáp
Thứ tự mười hai con giáp gắn với mười hai địa chi vốn là cách đếm thời gian của người xưa, không có lời giải thích "chính thức". Dân gian thì có truyện kể về một cuộc thi mà Ngọc Hoàng mở để chọn mười hai con vật canh giữ năm tháng: con nào tới trước được xếp trước. Lợn mải ăn, mải ngủ dọc đường nên tới sau cùng, vừa kịp giữ chỗ thứ mười hai. Truyện có nhiều dị bản, có bản bảo lợn tới muộn vì bị lạc, nhưng điểm chung là không ai coi vị trí cuối là xấu.
Người Việt và người Trung Hoa cùng gọi chi Hợi là lợn. Chỗ khác nhau dễ thấy nhất trong mười hai con giáp hai nước là con Mão (người Việt nói mèo, người Trung Hoa nói thỏ) và con Sửu (người Việt vẽ con trâu, người Trung Hoa vẽ con bò); con Hợi thì hai bên đều là lợn, chỉ khác giống lợn trong tranh.
Lợn trong tranh Đông Hồ: khoáy âm dương và cây ráy
Tranh lợn là dòng tranh quen mặt nhất của làng Đông Hồ, bên sông Đuống. Có hai kiểu chính:
Lợn độc và Lợn đàn
"Lợn độc" vẽ một con lợn đứng một mình, thân tròn, mõm ngắn. "Lợn đàn" vẽ lợn mẹ cùng đàn con quây quần. Con lợn trong tranh là giống lợn ỉ, giống lợn nội béo tròn từng phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ, nay chỉ còn ít ở vài nơi. Trên mình lợn thường có khoáy âm dương, nét cuộn tròn chia đôi hai màu, mà người xem hiểu là hình ảnh của sự hài hoà và sinh nở.
Lợn ăn cây ráy
Bức này vẽ con lợn bên khóm ráy, một loại cây hay mọc ven ao, xưa nhà nghèo vẫn thái nấu cho lợn ăn. Chi tiết đó cho thấy tranh bắt nguồn từ chuồng trại thật của làng quê, chứ không phải con vật tưởng tượng. Tranh in bằng ván khắc gỗ trên giấy dó quét điệp, màu lấy từ vật liệu tự nhiên như lá chàm, sỏi son, than lá tre.
Ngày trước, nhà nhà mua tranh lợn dán dịp Tết, cạnh tranh gà, tranh "Vinh hoa", "Phú quý", với ý mong năm mới đầy chuồng. Nay tranh được mua làm quà lưu niệm nhiều hơn, nhưng mỗi năm Hợi tranh lợn lại bán chạy hơn hẳn.
Lễ hội làng có con lợn
Rước lợn ở làng La Phù (vùng Hoài Đức cũ, ngoại thành Hà Nội) diễn ra mùng 4 Tết. Dân làng chọn những con lợn to, chăm bẵm cả năm để dâng Thành hoàng; lợn được tắm rửa, khiêng trên kiệu rước quanh làng rồi làm lễ. Việc nuôi lợn dâng lễ là niềm tự hào của gia đình được giao.
Lễ hội làng Ném Thượng (vùng Khắc Niệm, Bắc Ninh) mùng 6 Tết vốn có tục chém lợn tế thần, gắn với tích tướng quân Đoàn Thượng thời Lý. Những năm gần đây, phần nghi lễ này đã được tổ chức lại trong khuôn viên kín, không còn diễn ra trước đông người, theo hướng giữ tục mà văn minh hơn.
Ngoài hai lễ trên, nhiều làng Bắc Bộ có lệ "lợn ông", nhà nào được giao nuôi lợn tế phải giữ chuồng sạch, cho ăn cơm cháo tử tế, không đánh mắng con vật.
Tục ngữ, thành ngữ và câu đối về con lợn
Lợn đi vào lời ăn tiếng nói rất sớm vì gắn với kinh tế gia đình nông nghiệp. Vài câu quen thuộc:
- "Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng" – nuôi lợn nhàn hơn nuôi tằm, vốn phải thức đêm hái dâu, cho ăn liên tục.
- "Lợn lành chữa thành lợn què" – chỉ việc can thiệp vụng làm hỏng thứ vốn đang tốt.
- "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh" – câu đối Tết quen thuộc, thịt lợn đứng đầu danh sách sắm Tết.
Trong khẩu ngữ, "ngu như lợn", "ăn như lợn" là lời chê, cho thấy người Việt cũng nhìn con lợn với ánh mắt hài hước. Điều này không liên quan tới tính cách người tuổi Hợi; muốn đọc phần tính cách theo cách nói của tử vi, có bài tính cách người tuổi Hợi.
Con heo đất, mâm cỗ và nồi thịt kho ngày Tết
Con heo đất bằng sành, có khe trên lưng để nhét tiền, là đồ chơi tuổi thơ của nhiều thế hệ, đặc biệt ở miền Nam. Đập heo đất cuối năm để mua quần áo Tết là kỷ niệm khó quên. Ngày nay nhiều phụ huynh vẫn mua heo đất cho con để tập thói quen để dành, kèm một cuốn sổ ghi mỗi lần bỏ tiền.
Trên mâm cỗ, thịt lợn có mặt ở khắp ba miền: miền Bắc có giò lụa, thịt đông, bánh chưng nhân thịt ba chỉ; miền Nam có thịt kho hột vịt nấu nước dừa, bánh tét; miền Trung có tré, nem chua. Thủ lợn luộc dùng trong lễ cúng đình, giỗ họ ở nhiều nơi. Ở làng quê Bắc Bộ trước đây, nhiều xóm còn chung nhau "đụng lợn" mấy ngày giáp Tết: vài nhà góp tiền mua một con, mổ rồi chia phần thịt, lòng cho từng nhà.
Người Việt tuổi Hợi được nhiều người biết tới
Phần này chỉ nêu những người có ngày sinh được ghi chép rõ, tính theo năm âm lịch:
- Đại tướng Võ Nguyên Giáp – sinh ngày 25/8/1911, năm Tân Hợi.
- Nhạc sĩ, hoạ sĩ Văn Cao – sinh ngày 15/11/1923, năm Quý Hợi, tác giả Tiến quân ca.
Khi đọc các danh sách "người nổi tiếng tuổi Hợi" trên mạng, bạn nên đối chiếu ngày sinh với ngày Tết năm đó. Người sinh tháng Một, tháng Hai dương lịch rất dễ bị xếp nhầm con giáp, vì Tết có năm rơi vào cuối tháng Một, có năm sang giữa tháng Hai.
Đặt hình con lợn trong nhà sao cho có ý
Người tuổi Hợi thích con giáp của mình có thể treo một bức tranh lợn Đông Hồ ở phòng khách hay phòng ăn, nơi gợi không khí sum họp. Gia đình có trẻ nhỏ có thể mua heo đất làm quà sinh nhật để dạy con để dành. Dịp năm Tân Hợi 2031, năm tuổi của người tuổi Hợi, tranh lợn cũng là món quà mừng thọ ông bà Kỷ Hợi, Tân Hợi khá ý nghĩa mà không tốn kém. Những tục và hình tượng trên là văn hoá để thưởng thức, mang tính tham khảo khi bạn muốn gửi gắm lời chúc, không gắn với vận may cụ thể.
Nếu tò mò người tuổi Hợi hợp con giáp nào theo tam hợp, lục hợp, xem bài tuổi Hợi hợp với con giáp nào; còn chuyện sinh tháng nào, giờ nào được dân gian khen có trong bài tuổi Hợi sinh tháng nào, giờ nào tốt.
Câu hỏi thường gặp
Tranh lợn Đông Hồ có ý nghĩa gì?
Tranh lợn, nhất là Lợn đàn, thể hiện mong ước no đủ, đông con nhiều cháu. Khoáy âm dương trên mình lợn được hiểu là biểu tượng hài hoà và sinh sôi; xưa nhà nhà dán tranh lợn dịp Tết.
Lễ rước lợn La Phù diễn ra khi nào?
Lễ diễn ra vào mùng 4 Tết ở làng La Phù, ngoại thành Hà Nội (vùng Hoài Đức cũ). Dân làng rước những con lợn được chăm cả năm để dâng Thành hoàng làng.
Vì sao lợn đứng cuối mười hai con giáp?
Thứ tự con giáp đi theo mười hai địa chi, không có giải thích chính thức. Truyện kể dân gian nói lợn mải ăn ngủ nên tới cuộc thi của Ngọc Hoàng muộn nhất, được xếp thứ mười hai.
Võ Nguyên Giáp tuổi gì?
Đại tướng Võ Nguyên Giáp sinh ngày 25/8/1911, năm Tân Hợi theo âm lịch, tức tuổi con lợn.
Con heo đất có phải vật phong thuỷ không?
Heo đất chủ yếu là đồ dùng tiết kiệm, gắn với thói quen bỏ ống của trẻ em. Nhiều người coi đó là hình ảnh may mắn, nhưng giá trị thật nằm ở thói quen để dành tiền.